コンテンツにスキップ

Appendix C 練習問題 解答

問題に戻る | 本文に戻る


Basic(基礎)

B-1. 区間 で定義された関数 (定数関数)の Fourier 係数 ()および ()を、式 (C.6)

問題に戻る

解法の方針

式 (C.6), (C.7) に \(f(x) = 1\) を代入して直接計算する。

計算の詳細

\(a_n\) の計算:

\[ a_n = \frac{2}{L}\int_0^L 1 \cdot \cos\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right) dx \]
  • \(n = 0\) のとき:
\[ a_0 = \frac{2}{L}\int_0^L 1 \, dx = \frac{2}{L} \cdot L = 2 \]
  • \(n \geq 1\) のとき:
\[ a_n = \frac{2}{L}\left[\frac{L}{2\pi n}\sin\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right)\right]_0^L = \frac{2}{L} \cdot \frac{L}{2\pi n}\left[\sin(2\pi n) - \sin(0)\right] = 0 \]

\(b_n\) の計算(\(n \geq 1\)):

\[ b_n = \frac{2}{L}\int_0^L 1 \cdot \sin\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right) dx = \frac{2}{L}\left[-\frac{L}{2\pi n}\cos\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right)\right]_0^L \]
\[ = \frac{2}{L} \cdot \left(-\frac{L}{2\pi n}\right)\left[\cos(2\pi n) - \cos(0)\right] = -\frac{1}{\pi n}[1 - 1] = 0 \]

最終回答

\[ \boxed{a_0 = 2, \quad a_n = 0 \;(n \geq 1), \quad b_n = 0 \;(n \geq 1)} \]

検算

Fourier 級数に代入すると \(f(x) = \frac{a_0}{2} = \frac{2}{2} = 1\)。定数関数が正しく再現される。✓


B-2. 複素指数関数の直交性(式 (C.12))を用いて、次の積分を計算せよ

問題に戻る

解法の方針

被積分関数を \(e^{i\frac{2\pi(m-n)}{L}x}\) の形にまとめ、式 (C.12) を適用する。

計算の詳細

\[ \int_0^L e^{i \frac{2\pi \cdot 3}{L} x}\, e^{-i \frac{2\pi \cdot 5}{L} x}\, dx = \int_0^L e^{i \frac{2\pi(3-5)}{L} x}\, dx = \int_0^L e^{-i \frac{4\pi}{L} x}\, dx \]

式 (C.12) より、\(m = 3\), \(n = 5\)\(m \neq n\) だから:

\[ \int_0^L e^{i \frac{2\pi(m-n)}{L} x}\, dx = L\,\delta_{mn} = L \cdot 0 = 0 \]

最終回答

\[ \boxed{0} \]

検算

直接計算で確認:

\[ \int_0^L e^{-i \frac{4\pi}{L} x}\, dx = \left[\frac{e^{-i \frac{4\pi}{L} x}}{-i \frac{4\pi}{L}}\right]_0^L = \frac{L}{-4\pi i}\left(e^{-4\pi i} - 1\right) = \frac{L}{-4\pi i}(1 - 1) = 0 \quad \checkmark \]

B-3. Euler (オイラー) の公式 を用いて、次を示せ

問題に戻る

Part 1: \(\cos\) の複素指数表示

解法の方針: Euler の公式から \(e^{i\theta}\)\(e^{-i\theta}\) を足す。

Euler の公式より:

\[ e^{i\theta} = \cos\theta + i\sin\theta \]
\[ e^{-i\theta} = \cos\theta - i\sin\theta \]

両式を加えると:

\[ e^{i\theta} + e^{-i\theta} = 2\cos\theta \]

よって:

\[ \cos\theta = \frac{1}{2}\left(e^{i\theta} + e^{-i\theta}\right) \]

\(\theta = \frac{2\pi n}{L}x\) と置けば:

\[ \boxed{\cos\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right) = \frac{1}{2}\left(e^{i\frac{2\pi n}{L}x} + e^{-i\frac{2\pi n}{L}x}\right)} \]

Part 2: 実 Fourier 係数と複素 Fourier 係数の関係

解法の方針: 式 (C.5) の \(\cos\)\(\sin\) を複素指数関数に書き換え、式 (C.10) と比較する。

式 (C.9) を用いて式 (C.5) を書き換える:

\[ f(x) = \frac{a_0}{2} + \sum_{n=1}^{\infty}\left[a_n \cdot \frac{e^{ik_n x} + e^{-ik_n x}}{2} + b_n \cdot \frac{e^{ik_n x} - e^{-ik_n x}}{2i}\right] \]

ここで \(k_n = \frac{2\pi n}{L}\)\(\frac{1}{2i} = -\frac{i}{2}\) を用いて整理すると:

\[ f(x) = \frac{a_0}{2} + \sum_{n=1}^{\infty}\left[\frac{a_n}{2} e^{ik_n x} + \frac{a_n}{2} e^{-ik_n x} - \frac{ib_n}{2} e^{ik_n x} + \frac{ib_n}{2} e^{-ik_n x}\right] \]
\[ = \frac{a_0}{2} + \sum_{n=1}^{\infty}\left[\frac{a_n - ib_n}{2} e^{ik_n x} + \frac{a_n + ib_n}{2} e^{-ik_n x}\right] \]

一方、式 (C.10) は:

\[ f(x) = \sum_{n=-\infty}^{\infty} c_n \, e^{ik_n x} = c_0 + \sum_{n=1}^{\infty} c_n \, e^{ik_n x} + \sum_{n=1}^{\infty} c_{-n} \, e^{-ik_n x} \]

両者を比較すると:

\[ \boxed{c_0 = \frac{a_0}{2}, \qquad c_n = \frac{a_n - ib_n}{2} \;(n \geq 1), \qquad c_{-n} = \frac{a_n + ib_n}{2} \;(n \geq 1)} \]

検算

\(f(x)\) が実数のとき \(c_{-n} = c_n^*\) であるべき。実際:

\[ c_n^* = \left(\frac{a_n - ib_n}{2}\right)^* = \frac{a_n + ib_n}{2} = c_{-n} \quad \checkmark \]

\(a_n, b_n\) は実数なので。)


B-4. 区間 で の Fourier 係数 および を全て求めよ

問題に戻る

解法の方針

直交性 (C.3), (C.4) を直接適用する。

計算の詳細

\(a_n\) の計算:

\[ a_n = \frac{2}{L}\int_0^L \sin\!\left(\frac{2\pi}{L}x\right)\cos\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right) dx \]

式 (C.4) より、\(\sin\)\(\cos\) の積の積分は常にゼロ:

\[ a_n = 0 \quad \text{(全ての } n = 0, 1, 2, \ldots \text{)} \]

\(b_n\) の計算:

\[ b_n = \frac{2}{L}\int_0^L \sin\!\left(\frac{2\pi}{L}x\right)\sin\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right) dx \]

式 (C.3) より:

\[ \int_0^L \sin\!\left(\frac{2\pi \cdot 1}{L}x\right)\sin\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right) dx = \frac{L}{2}\,\delta_{1n} \]

よって:

\[ b_n = \frac{2}{L} \cdot \frac{L}{2}\,\delta_{1n} = \delta_{1n} \]

最終回答

\[ \boxed{a_n = 0 \;(\text{全ての } n), \qquad b_1 = 1, \qquad b_n = 0 \;(n \geq 2)} \]

検算

Fourier 級数に代入すると \(f(x) = b_1 \sin\!\left(\frac{2\pi}{L}x\right) = \sin\!\left(\frac{2\pi}{L}x\right)\)。元の関数が再現される。✓


B-5. Gauss (ガウス) 積分の公式

問題に戻る

解法の方針

流儀 (b) で \(\tilde{f}(k) = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\int_{-\infty}^{\infty} e^{-3x^2} e^{-ikx}\,dx\) を平方完成して Gauss 積分に帰着させる。

計算の詳細

\[ \tilde{f}(k) = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\int_{-\infty}^{\infty} e^{-3x^2 - ikx}\,dx \]

指数部分を平方完成する:

\[ -3x^2 - ikx = -3\left(x^2 + \frac{ik}{3}x\right) = -3\left(x + \frac{ik}{6}\right)^2 - \frac{k^2}{12} \]

確認:\(-3\left(x + \frac{ik}{6}\right)^2 = -3\left(x^2 + \frac{ik}{3}x + \frac{(ik)^2}{36}\right) = -3x^2 - ikx + \frac{k^2}{12}\)

よって \(-3\left(x + \frac{ik}{6}\right)^2 - \frac{k^2}{12} = -3x^2 - ikx\)。✓

\[ \tilde{f}(k) = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\,e^{-k^2/12}\int_{-\infty}^{\infty} e^{-3\left(x + \frac{ik}{6}\right)^2}\,dx \]

\(t = x + \frac{ik}{6}\) と変数変換すると \(dt = dx\)。積分路は複素平面上でずれるが、被積分関数が Gauss 型なので実軸上の積分と同じ値を与える(Jordan の補題):

\[ \int_{-\infty}^{\infty} e^{-3t^2}\,dt = \sqrt{\frac{\pi}{3}} \]

よって:

\[ \tilde{f}(k) = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\,e^{-k^2/12} \cdot \sqrt{\frac{\pi}{3}} = \frac{1}{\sqrt{2\pi}} \cdot \frac{\sqrt{\pi}}{\sqrt{3}} \cdot e^{-k^2/12} \]
\[ = \frac{1}{\sqrt{6}}\,e^{-k^2/12} \]

最終回答

\[ \boxed{\tilde{f}(k) = \frac{1}{\sqrt{6}}\,e^{-k^2/12}} \]

検算

一般公式 \(f(x) = e^{-ax^2}\) に対して流儀 (b) では \(\tilde{f}(k) = \frac{1}{\sqrt{2a}}\,e^{-k^2/(4a)}\)\(a = 3\) を代入すると \(\tilde{f}(k) = \frac{1}{\sqrt{6}}\,e^{-k^2/12}\)。一致する。✓


B-6. 畳み込みの定義(式 (C.21))に従って、 と ( は定数)の畳み込み を計算せよ。ここで は D

問題に戻る

解法の方針

畳み込みの定義に δ 関数のふるい分け性質を適用する。

計算の詳細

式 (C.21) の畳み込みの定義より:

\[ (f * g)(x) = \int_{-\infty}^{\infty} f(x')\,g(x - x')\,dx' \]

\(g(x) = \delta(x - a)\) なので \(g(x - x') = \delta((x - x') - a) = \delta(x - x' - a)\)

\[ (f * g)(x) = \int_{-\infty}^{\infty} f(x')\,\delta(x - x' - a)\,dx' \]

δ 関数のふるい分け性質 \(\int h(x')\,\delta(x' - c)\,dx' = h(c)\) を用いる。ここで \(\delta(x - x' - a) = \delta(-(x' - (x-a))) = \delta(x' - (x-a))\)(δ 関数は偶関数)なので:

\[ (f * g)(x) = f(x - a) \]

\(f(x) = e^{-|x|}\) を代入して:

最終回答

\[ \boxed{(f * g)(x) = e^{-|x - a|}} \]

検算

δ 関数との畳み込みは関数を平行移動するだけ、という一般的性質と一致する。\(a = 0\) のとき \((f * \delta)(x) = f(x) = e^{-|x|}\) となり、δ 関数が畳み込みの単位元であることも確認できる。✓


B-7. 次の積分を、δ 関数の Fourier 積分表示(式 (C.19))

問題に戻る

解法の方針

式 (C.19) で \(k' = 0\) と置く。

計算の詳細

式 (C.19) は:

\[ \frac{1}{2\pi}\int_{-\infty}^{\infty} e^{i(k - k')x}\,dx = \delta(k - k') \]

\(k = 7\), \(k' = 0\) と置くと:

\[ \frac{1}{2\pi}\int_{-\infty}^{\infty} e^{i \cdot 7 x}\,dx = \delta(7 - 0) = \delta(7) \]

\(\delta(7) = 0\)\(\delta(x)\)\(x = 0\) 以外でゼロ)なので:

最終回答

\[ \boxed{\frac{1}{2\pi}\int_{-\infty}^{\infty} e^{i \cdot 7 x}\,dx = \delta(7) = 0} \]

検算

物理的に考えると、\(e^{i7x}\) は振動する関数で、全実数上で積分すると正と負が打ち消し合ってゼロになる。これは \(\delta(7) = 0\) と整合する。✓


B-8. Parseval の等式(式 (C.18))を用いて以下を確かめよ。 のとき

問題に戻る

解法の方針

左辺と右辺をそれぞれ独立に計算し、一致を確認する。

計算の詳細

左辺:

\[ \int_{-\infty}^{\infty} |f(x)|^2\,dx = \int_{-\infty}^{\infty} e^{-2|x|}\,dx = 2\int_0^{\infty} e^{-2x}\,dx = 2 \cdot \left[-\frac{1}{2}e^{-2x}\right]_0^{\infty} = 2 \cdot \frac{1}{2} = 1 \]

右辺:

\(\tilde{f}(k) = \sqrt{\frac{2}{\pi}}\,\frac{1}{1+k^2}\) より:

\[ \int_{-\infty}^{\infty} |\tilde{f}(k)|^2\,dk = \int_{-\infty}^{\infty} \frac{2}{\pi}\,\frac{1}{(1+k^2)^2}\,dk = \frac{2}{\pi}\int_{-\infty}^{\infty} \frac{dk}{(1+k^2)^2} \]

公式 \(\int_{-\infty}^{\infty}\frac{dk}{(1+k^2)^2} = \frac{\pi}{2}\) を用いると:

\[ = \frac{2}{\pi} \cdot \frac{\pi}{2} = 1 \]

最終回答

\[ \boxed{\text{左辺} = 1 = \text{右辺}} \]

Parseval の等式が成り立つことが確認された。

検算

\(\tilde{f}(k)\) の導出を確認する。\(f(x) = e^{-|x|}\) の Fourier 変換(流儀 (b)):

\[ \tilde{f}(k) = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\int_{-\infty}^{\infty} e^{-|x|} e^{-ikx}\,dx = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\left[\int_0^{\infty} e^{-(1+ik)x}\,dx + \int_{-\infty}^0 e^{(1-ik)x}\,dx\right] \]
\[ = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\left[\frac{1}{1+ik} + \frac{1}{1-ik}\right] = \frac{1}{\sqrt{2\pi}} \cdot \frac{2}{1+k^2} = \sqrt{\frac{2}{\pi}}\,\frac{1}{1+k^2} \quad \checkmark \]

Medium(標準)

M-1. 区間 で定義された関数 の Fourier 係数 および を求め、Fourier 級数(式 (C.5

問題に戻る

解法の方針

式 (C.6), (C.7) に \(f(x) = x\) を代入し、部分積分で計算する。

計算の詳細

\(a_0\) の計算:

\[ a_0 = \frac{2}{L}\int_0^L x\,dx = \frac{2}{L} \cdot \frac{L^2}{2} = L \]

\(a_n\)\(n \geq 1\))の計算:

\[ a_n = \frac{2}{L}\int_0^L x\cos\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right) dx \]

部分積分(\(u = x\), \(dv = \cos\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right)dx\)):

\[ = \frac{2}{L}\left[\frac{L}{2\pi n}x\sin\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right)\bigg|_0^L - \frac{L}{2\pi n}\int_0^L \sin\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right)dx\right] \]

第 1 項:\(x = L\)\(\sin(2\pi n) = 0\)\(x = 0\)\(0\)。よって第 1 項 \(= 0\)

第 2 項:

\[ -\frac{L}{2\pi n}\int_0^L \sin\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right)dx = -\frac{L}{2\pi n}\left[-\frac{L}{2\pi n}\cos\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right)\right]_0^L = \frac{L^2}{(2\pi n)^2}[\cos(2\pi n) - \cos(0)] = 0 \]

よって:

\[ a_n = 0 \quad (n \geq 1) \]

\(b_n\)\(n \geq 1\))の計算:

\[ b_n = \frac{2}{L}\int_0^L x\sin\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right) dx \]

部分積分(\(u = x\), \(dv = \sin\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right)dx\)):

\[ = \frac{2}{L}\left[-\frac{L}{2\pi n}x\cos\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right)\bigg|_0^L + \frac{L}{2\pi n}\int_0^L \cos\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right)dx\right] \]

第 1 項:\(-\frac{L}{2\pi n}\left[L\cos(2\pi n) - 0\right] = -\frac{L^2}{2\pi n}\)

第 2 項:

\[ \frac{L}{2\pi n}\left[\frac{L}{2\pi n}\sin\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right)\right]_0^L = \frac{L^2}{(2\pi n)^2}[\sin(2\pi n) - 0] = 0 \]

よって:

\[ b_n = \frac{2}{L}\left(-\frac{L^2}{2\pi n}\right) = -\frac{L}{\pi n} \]

Fourier 級数:

\[ \boxed{f(x) = \frac{L}{2} - \frac{L}{\pi}\sum_{n=1}^{\infty}\frac{1}{n}\sin\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right)} \]

\(x = L/2\) での確認:

\[ f(L/2) = \frac{L}{2} - \frac{L}{\pi}\sum_{n=1}^{\infty}\frac{1}{n}\sin(\pi n) \]

\(\sin(\pi n) = 0\) for all integers \(n\) なので:

\[ f(L/2) = \frac{L}{2} - 0 = \frac{L}{2} \]

これは \(f(L/2) = L/2\) と一致する。✓

検算

\(x = 0\) で確認:\(f(0) = \frac{L}{2} - \frac{L}{\pi}\sum_{n=1}^{\infty}\frac{1}{n}\sin(0) = \frac{L}{2}\)。しかし \(f(0) = 0\) のはず。これは Fourier 級数が周期関数を表すため、\(x = 0\) では \(f(0^+) = 0\)\(f(L^-) = L\) の平均値 \(L/2\) に収束する(Dirichlet の定理)。不連続点での Fourier 級数の振る舞いとして正しい。✓


M-2. Gauss 関数の Fourier 変換と Parseval の等式

問題に戻る

解法の方針

D5 と同様に平方完成を行い、一般の \(a\) に対する結果を求める。

計算の詳細

Fourier 変換の計算:

\[ \tilde{f}(k) = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\int_{-\infty}^{\infty} e^{-ax^2} e^{-ikx}\,dx \]

指数部分を平方完成:

\[ -ax^2 - ikx = -a\left(x + \frac{ik}{2a}\right)^2 - \frac{k^2}{4a} \]

よって:

\[ \tilde{f}(k) = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\,e^{-k^2/(4a)}\int_{-\infty}^{\infty} e^{-a\left(x + \frac{ik}{2a}\right)^2}\,dx = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\,e^{-k^2/(4a)} \cdot \sqrt{\frac{\pi}{a}} \]
\[ \boxed{\tilde{f}(k) = \frac{1}{\sqrt{2a}}\,e^{-k^2/(4a)}} \]

結果は再び Gauss 関数である。✓

Parseval の等式の確認:

左辺:

\[ \int_{-\infty}^{\infty} |f(x)|^2\,dx = \int_{-\infty}^{\infty} e^{-2ax^2}\,dx = \sqrt{\frac{\pi}{2a}} \]

右辺:

\[ \int_{-\infty}^{\infty} |\tilde{f}(k)|^2\,dk = \int_{-\infty}^{\infty} \frac{1}{2a}\,e^{-k^2/(2a)}\,dk = \frac{1}{2a}\sqrt{\frac{\pi}{1/(2a)}} = \frac{1}{2a}\sqrt{2\pi a} = \sqrt{\frac{\pi}{2a}} \]

最終回答

\[ \boxed{\int_{-\infty}^{\infty} e^{-2ax^2}\,dx = \sqrt{\frac{\pi}{2a}} = \int_{-\infty}^{\infty} \frac{1}{2a}\,e^{-k^2/(2a)}\,dk} \]

両辺が \(\sqrt{\frac{\pi}{2a}}\) で一致し、Parseval の等式が確認された。✓


M-3. 畳み込み定理(式 (C.22))を用いて、次の問題を解け

問題に戻る

解法の方針

\(f(x) = g(x) = e^{-x^2}\) の Fourier 変換を求め、畳み込み定理を適用してから逆変換する。

計算の詳細

Step 1: Fourier 変換の計算

S2 の結果で \(a = 1\) とすると:

\[ \tilde{f}(k) = \tilde{g}(k) = \frac{1}{\sqrt{2}}\,e^{-k^2/4} \]

Step 2: 畳み込み定理の適用

式 (C.22) の畳み込み定理(流儀 (b)):

\[ \widetilde{(f*g)}(k) = \sqrt{2\pi}\,\tilde{f}(k)\,\tilde{g}(k) \]
\[ \widetilde{(f*g)}(k) = \sqrt{2\pi} \cdot \frac{1}{\sqrt{2}}\,e^{-k^2/4} \cdot \frac{1}{\sqrt{2}}\,e^{-k^2/4} = \sqrt{2\pi} \cdot \frac{1}{2}\,e^{-k^2/2} = \frac{\sqrt{2\pi}}{2}\,e^{-k^2/2} \]

Step 3: 逆 Fourier 変換

\[ (f*g)(x) = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\int_{-\infty}^{\infty} \frac{\sqrt{2\pi}}{2}\,e^{-k^2/2}\,e^{ikx}\,dk = \frac{1}{2}\int_{-\infty}^{\infty} e^{-k^2/2 + ikx}\,dk \]

指数部分を平方完成:

\[ -\frac{k^2}{2} + ikx = -\frac{1}{2}(k - ix)^2 - \frac{x^2}{2} \]
\[ (f*g)(x) = \frac{1}{2}\,e^{-x^2/2}\int_{-\infty}^{\infty} e^{-\frac{1}{2}(k-ix)^2}\,dk = \frac{1}{2}\,e^{-x^2/2} \cdot \sqrt{2\pi} = \frac{\sqrt{2\pi}}{2}\,e^{-x^2/2} \]

最終回答

\[ \boxed{(f*g)(x) = \sqrt{\frac{\pi}{2}}\,e^{-x^2/2}} \]

\(\frac{\sqrt{2\pi}}{2} = \sqrt{\frac{\pi}{2}}\) と整理した。)

検算

直接計算で確認。\((f*g)(x) = \int_{-\infty}^{\infty} e^{-x'^2}\,e^{-(x-x')^2}\,dx'\)

指数部分:\(-x'^2 - (x-x')^2 = -2x'^2 + 2xx' - x^2 = -2(x' - x/2)^2 - x^2/2\)

\[ (f*g)(x) = e^{-x^2/2}\int_{-\infty}^{\infty} e^{-2(x'-x/2)^2}\,dx' = e^{-x^2/2}\sqrt{\frac{\pi}{2}} = \sqrt{\frac{\pi}{2}}\,e^{-x^2/2} \quad \checkmark \]

M-4. δ 関数の Fourier 積分表示

問題に戻る

(a) \(\delta(-x) = \delta(x)\)(偶関数)

Fourier 積分表示から出発:

\[ \delta(x) = \frac{1}{2\pi}\int_{-\infty}^{\infty} e^{ikx}\,dk \]

\(x \to -x\) と置換:

\[ \delta(-x) = \frac{1}{2\pi}\int_{-\infty}^{\infty} e^{-ikx}\,dk \]

積分変数を \(k \to -k\)\(dk \to -dk\)、積分範囲が反転して元に戻る):

\[ = \frac{1}{2\pi}\int_{-\infty}^{\infty} e^{ikx}\,dk = \delta(x) \]
\[ \boxed{\delta(-x) = \delta(x)} \]

(b) スケーリング則 \(\delta(\alpha x) = \frac{1}{|\alpha|}\,\delta(x)\)

Fourier 積分表示から:

\[ \delta(\alpha x) = \frac{1}{2\pi}\int_{-\infty}^{\infty} e^{ik(\alpha x)}\,dk \]

\(k' = \alpha k\) と変数変換すると \(dk = dk'/\alpha\)

Case 1: \(\alpha > 0\)

\[ \delta(\alpha x) = \frac{1}{2\pi}\int_{-\infty}^{\infty} e^{ik'x}\,\frac{dk'}{\alpha} = \frac{1}{\alpha}\,\delta(x) \]

Case 2: \(\alpha < 0\)

\(k' = \alpha k\)\(\alpha < 0\) のとき積分範囲が反転する:

\[ \delta(\alpha x) = \frac{1}{2\pi}\int_{\infty}^{-\infty} e^{ik'x}\,\frac{dk'}{\alpha} = \frac{1}{2\pi} \cdot \frac{1}{\alpha}\int_{\infty}^{-\infty} e^{ik'x}\,dk' = \frac{1}{2\pi} \cdot \frac{-1}{\alpha}\int_{-\infty}^{\infty} e^{ik'x}\,dk' = \frac{1}{|\alpha|}\,\delta(x) \]

\(\alpha < 0\) なので \(-1/\alpha = 1/|\alpha|\)

\[ \boxed{\delta(\alpha x) = \frac{1}{|\alpha|}\,\delta(x)} \]

(c) \(x\,\delta(x) = 0\)

任意のテスト関数 \(\phi(x)\) に対して:

\[ \int_{-\infty}^{\infty} x\,\delta(x)\,\phi(x)\,dx = \int_{-\infty}^{\infty} \delta(x)\,[x\,\phi(x)]\,dx \]

δ 関数のふるい分け性質より、\(h(x) = x\,\phi(x)\) として:

\[ = [x\,\phi(x)]_{x=0} = 0 \cdot \phi(0) = 0 \]

任意のテスト関数に対して積分がゼロなので、超関数の意味で:

\[ \boxed{x\,\delta(x) = 0} \]

検算

(b) の特殊ケース:\(\alpha = -1\) のとき \(\delta(-x) = \delta(x)\)。これは (a) と一致する。✓

(c) の別の確認:\(\delta(x)\)\(x = 0\) でのみ非ゼロ。\(x = 0\) では \(x\) の因子がゼロなので、積は至る所ゼロ。✓


M-5. Fourier 変換における微分の性質

問題に戻る

(a) \(f'(x)\) の Fourier 変換が \(ik\,\tilde{f}(k)\) であることの証明

流儀 (b) で計算:

\[ \mathcal{F}[f'](appendix_c/k) = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\int_{-\infty}^{\infty} f'(x)\,e^{-ikx}\,dx \]

部分積分(\(u = e^{-ikx}\), \(dv = f'(x)\,dx\)):

\[ = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\left[f(x)\,e^{-ikx}\right]_{-\infty}^{\infty} - \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\int_{-\infty}^{\infty} f(x)\,(-ik)\,e^{-ikx}\,dx \]

\(f(x) \to 0\)\(x \to \pm\infty\))を仮定すると、境界項はゼロ:

\[ = ik \cdot \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\int_{-\infty}^{\infty} f(x)\,e^{-ikx}\,dx = ik\,\tilde{f}(k) \]
\[ \boxed{\mathcal{F}[f'](appendix_c/k) = ik\,\tilde{f}(k)} \]

(b) 微分方程式 \(f'(x) + \beta f(x) = 0\) の解

方法:\(f(x) = Ce^{-\beta x}\theta(x)\) の Fourier 変換を直接計算する。

\(f(x) = Ce^{-\beta x}\)\(x > 0\))、\(f(x) = 0\)\(x < 0\))とする。つまり \(f(x) = Ce^{-\beta x}\theta(x)\)

Fourier 変換:

\[ \tilde{f}(k) = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\int_0^{\infty} Ce^{-\beta x}\,e^{-ikx}\,dx = \frac{C}{\sqrt{2\pi}}\int_0^{\infty} e^{-(\beta + ik)x}\,dx = \frac{C}{\sqrt{2\pi}} \cdot \frac{1}{\beta + ik} \]

確認: \(f'(x) + \beta f(x) = 0\)\(x > 0\))を Fourier 変換の空間で見る。

\(f'(x) = -\beta Ce^{-\beta x}\theta(x) + C\delta(x)\)\(\theta\) の微分から δ 関数が出る)

Fourier 変換すると:

\[ \mathcal{F}[f'] = ik\,\tilde{f}(k) = \frac{ikC}{\sqrt{2\pi}(\beta + ik)} \]
\[ \beta\,\tilde{f}(k) = \frac{\beta C}{\sqrt{2\pi}(\beta + ik)} \]
\[ ik\,\tilde{f}(k) + \beta\,\tilde{f}(k) = \frac{(ik + \beta)C}{\sqrt{2\pi}(\beta + ik)} = \frac{C}{\sqrt{2\pi}} \]

これは \(\mathcal{F}[C\delta(x)] = \frac{C}{\sqrt{2\pi}}\) に等しい。つまり \(f' + \beta f = C\delta(x)\) が成り立ち、\(x > 0\) では右辺がゼロなので \(f' + \beta f = 0\) が満たされる。

別解(より直接的): 微分方程式 \(f' + \beta f = 0\) の一般解は \(f(x) = Ce^{-\beta x}\)\(\beta > 0\) のとき \(x > 0\) で減衰する物理的解が得られる。

\[ \boxed{f(x) = Ce^{-\beta x} \quad (x > 0)} \]

検算

\(f(x) = Ce^{-\beta x}\) を微分方程式に代入:\(f' = -\beta Ce^{-\beta x}\)\(f' + \beta f = -\beta Ce^{-\beta x} + \beta Ce^{-\beta x} = 0\)。✓


Advanced(発展)

A-1. 不確定性関係の Fourier 解析的証明

問題に戻る

(a) \(\Delta x \cdot \Delta k \geq \frac{1}{2}\) の導出

解法の方針: Cauchy–Schwarz の不等式に \(u(x) = xf(x)\), \(v(x) = f'(x)\) を代入し、左辺を部分積分で評価する。

Step 1: Cauchy–Schwarz の不等式の適用

\[ \left|\int_{-\infty}^{\infty} [xf(x)]^*\,f'(x)\,dx\right|^2 \leq \int_{-\infty}^{\infty}|xf(x)|^2\,dx \cdot \int_{-\infty}^{\infty}|f'(x)|^2\,dx \]

右辺の第 1 因子は \((\Delta x)^2\)

\[ \int_{-\infty}^{\infty}|xf(x)|^2\,dx = \int_{-\infty}^{\infty} x^2|f(x)|^2\,dx = (\Delta x)^2 \]

Step 2: \(\int |f'(x)|^2\,dx = (\Delta k)^2\) の証明

S5(a) の結果より \(\mathcal{F}[f'](appendix_c/k) = ik\,\tilde{f}(k)\)。Parseval の等式を適用:

\[ \int_{-\infty}^{\infty}|f'(x)|^2\,dx = \int_{-\infty}^{\infty}|ik\,\tilde{f}(k)|^2\,dk = \int_{-\infty}^{\infty} k^2|\tilde{f}(k)|^2\,dk = (\Delta k)^2 \]

Step 3: 左辺の計算

\[ \int_{-\infty}^{\infty} x\,f(x)^*\,f'(x)\,dx \]

\(f(x)^*f'(x) = \frac{1}{2}\frac{d}{dx}|f(x)|^2 + \frac{i}{2}\frac{d}{dx}[\text{位相項}]\)...

より直接的に、部分積分を用いる。\(I = \int_{-\infty}^{\infty} x\,f^*\,f'\,dx\) とする。

\(\frac{d}{dx}[x|f|^2] = |f|^2 + x\,f^*\,f' + x\,f\,(f^*)'\) より、

\[ I + I^* = \int_{-\infty}^{\infty} x\,(f^*f' + f(f^*)') \,dx = \int_{-\infty}^{\infty} x\,\frac{d}{dx}|f|^2\,dx \]

部分積分:

\[ \int_{-\infty}^{\infty} x\,\frac{d}{dx}|f|^2\,dx = \left[x|f|^2\right]_{-\infty}^{\infty} - \int_{-\infty}^{\infty}|f|^2\,dx = 0 - 1 = -1 \]

\(f(x) \to 0\) sufficiently fast as \(x \to \pm\infty\)、規格化条件 \(\int|f|^2\,dx = 1\)

よって \(I + I^* = 2\,\text{Re}(I) = -1\)、すなわち \(\text{Re}(I) = -\frac{1}{2}\)

したがって \(|I| \geq |\text{Re}(I)| = \frac{1}{2}\)

Step 4: 不等式の完成

Cauchy–Schwarz より:

\[ \frac{1}{4} \leq |I|^2 \leq (\Delta x)^2 \cdot (\Delta k)^2 \]
\[ \boxed{\Delta x \cdot \Delta k \geq \frac{1}{2}} \]

(b) 等号条件

Cauchy–Schwarz の等号条件は \(v(x) = \lambda\,u(x)\)\(\lambda\) は複素定数):

\[ f'(x) = \lambda\,x\,f(x) \]

これは変数分離型の微分方程式:

\[ \frac{df}{f} = \lambda\,x\,dx \implies \ln f = \frac{\lambda}{2}x^2 + \text{const} \]
\[ f(x) = A\,e^{\lambda x^2/2} \]

\(f(x)\)\(x \to \pm\infty\)\(0\) に収束するためには \(\text{Re}(\lambda) < 0\) が必要。

さらに、等号条件を詳しく調べる。\(|I| = |\text{Re}(I)|\) となるには \(I\) が実数(かつ負)でなければならない。\(I = \text{Re}(I) = -1/2\) なので \(I\) は実数。

\(I = \int x|f|^2 \cdot \frac{f'}{f}\,dx = \lambda\int x^2|f|^2\,dx = \lambda(\Delta x)^2\)

\(I\) が実数なので \(\lambda\) も実数。\(\lambda < 0\) と書いて \(\lambda = -1/(2\sigma^2)\) とすると:

\[ f(x) = A\,e^{-x^2/(4\sigma^2)} \]

規格化条件 \(\int|f|^2\,dx = 1\) より:

\[ |A|^2\int_{-\infty}^{\infty} e^{-x^2/(2\sigma^2)}\,dx = |A|^2\sqrt{2\pi\sigma^2} = 1 \]
\[ A = \left(\frac{1}{2\pi\sigma^2}\right)^{1/4} \]
\[ \boxed{f(x) = \left(\frac{1}{2\pi\sigma^2}\right)^{1/4} e^{-x^2/(4\sigma^2)}} \]

これは Gauss 関数(ガウス波束)である。

(c) 量子力学の不確定性関係

\(p = \hbar k\) より \(\Delta p = \hbar\,\Delta k\)。(a) の結果 \(\Delta x \cdot \Delta k \geq \frac{1}{2}\) の両辺に \(\hbar\) を掛けると:

\[ \Delta x \cdot \hbar\,\Delta k \geq \frac{\hbar}{2} \]
\[ \boxed{\Delta x \cdot \Delta p \geq \frac{\hbar}{2}} \]

これが量子力学の Heisenberg (ハイゼンベルク) の不確定性関係 である。等号は Gauss 波束(コヒーレント状態)で達成される。

検算

Gauss 関数 \(f(x) = (2\pi\sigma^2)^{-1/4}e^{-x^2/(4\sigma^2)}\) に対して:

  • \((\Delta x)^2 = \int x^2|f|^2\,dx = \sigma^2\)(Gauss 分布の分散)
  • \(\tilde{f}(k) = (2\sigma^2/\pi)^{1/4}e^{-\sigma^2 k^2}\) なので \((\Delta k)^2 = \frac{1}{4\sigma^2}\)
  • \(\Delta x \cdot \Delta k = \sigma \cdot \frac{1}{2\sigma} = \frac{1}{2}\)

等号が成立する。✓


A-2. Fourier 級数から Parseval の等式へ:\(\zeta(2) = \pi^2/6\) の導出

問題に戻る

(a) Fourier 級数版の Parseval の等式の導出

解法の方針: \(|f(x)|^2\) を積分し、Fourier 級数の直交性を用いる。

式 (C.5) より:

\[ f(x) = \frac{a_0}{2} + \sum_{n=1}^{\infty}\left[a_n \cos\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right) + b_n \sin\!\left(\frac{2\pi n}{L}x\right)\right] \]

\(|f(x)|^2 = f(x) \cdot f(x)\)\(0\) から \(L\) まで積分する:

\[ \int_0^L |f(x)|^2\,dx = \int_0^L f(x) \cdot f(x)\,dx \]

右辺に Fourier 級数を 2 回代入して展開すると、交差項の積分は直交性 (C.2)–(C.4) によりゼロになる。生き残る項は:

  • 定数項同士:\(\left(\frac{a_0}{2}\right)^2 \cdot L = \frac{a_0^2}{4} \cdot L\)
  • \(\cos\) 項同士(\(n = m\) のみ):\(a_n^2 \cdot \frac{L}{2}\)
  • \(\sin\) 項同士(\(n = m\) のみ):\(b_n^2 \cdot \frac{L}{2}\)

よって:

\[ \int_0^L |f(x)|^2\,dx = \frac{a_0^2}{4}\,L + \sum_{n=1}^{\infty}\left(a_n^2 + b_n^2\right)\frac{L}{2} \]

両辺を \(L\) で割ると:

\[ \boxed{\frac{1}{L}\int_0^L |f(x)|^2\,dx = \frac{|a_0|^2}{4} + \frac{1}{2}\sum_{n=1}^{\infty}\left(|a_n|^2 + |b_n|^2\right)} \]

(b) \(\zeta(2) = \pi^2/6\) の証明

S1 の結果を代入する。 \(f(x) = x\) のとき:

\[ a_0 = L, \quad a_n = 0 \;(n \geq 1), \quad b_n = -\frac{L}{\pi n} \]

左辺:

\[ \frac{1}{L}\int_0^L x^2\,dx = \frac{1}{L} \cdot \frac{L^3}{3} = \frac{L^2}{3} \]

右辺:

\[ \frac{a_0^2}{4} + \frac{1}{2}\sum_{n=1}^{\infty}\left(a_n^2 + b_n^2\right) = \frac{L^2}{4} + \frac{1}{2}\sum_{n=1}^{\infty}\frac{L^2}{\pi^2 n^2} \]

等式を立てる:

\[ \frac{L^2}{3} = \frac{L^2}{4} + \frac{L^2}{2\pi^2}\sum_{n=1}^{\infty}\frac{1}{n^2} \]

\(L^2\) で割る:

\[ \frac{1}{3} = \frac{1}{4} + \frac{1}{2\pi^2}\sum_{n=1}^{\infty}\frac{1}{n^2} \]
\[ \frac{1}{3} - \frac{1}{4} = \frac{1}{2\pi^2}\sum_{n=1}^{\infty}\frac{1}{n^2} \]
\[ \frac{1}{12} = \frac{1}{2\pi^2}\sum_{n=1}^{\infty}\frac{1}{n^2} \]
\[ \sum_{n=1}^{\infty}\frac{1}{n^2} = \frac{2\pi^2}{12} = \frac{\pi^2}{6} \]

最終回答

\[ \boxed{\zeta(2) = \sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n^2} = \frac{\pi^2}{6}} \]

検算

数値的に確認:\(1 + \frac{1}{4} + \frac{1}{9} + \frac{1}{16} + \frac{1}{25} + \cdots \approx 1.000 + 0.250 + 0.111 + 0.063 + 0.040 + \cdots \approx 1.55\)

\(\frac{\pi^2}{6} \approx \frac{9.870}{6} \approx 1.645\)

部分和は \(\pi^2/6\) に下から収束しており、整合する。✓

また、Parseval の等式の左辺 \(\frac{1}{3}\) と右辺 \(\frac{1}{4} + \frac{1}{2\pi^2} \cdot \frac{\pi^2}{6} = \frac{1}{4} + \frac{1}{12} = \frac{3+1}{12} = \frac{4}{12} = \frac{1}{3}\)。✓